Κυριακή 15 Νοεμβρίου 2026

ΒΑΛΩΤΗ: ΤΟ ΦΡΥΓΑΝΟ ΤΗΣ ΥΓΕΙΑΣ ΚΑΙ ΤΟΥ ΚΑΝΤΗΛΙΟΥ



 ΒΑΛΩΤΗ: 

ΤΟ ΦΡΥΓΑΝΟ ΤΗΣ ΥΓΕΙΑΣ ΚΑΙ ΤΟΥ ΚΑΝΤΗΛΙΟΥ

Ballota acetabulosa (Βαλωτή η Κρατηροειδής)
Άλλες ονομασίες (εις την αγγλική): Greek horehound.
Έτερα ευρισκόμενα είδη του γένους στην Ελλάδα: Ballota nigra L., Ballota pseudodictamnus L., Ballota hispanica subsp. macedonica (Vandas) Strid & Kit Tan.
Άλλες ελληνικές ονομασίες: Βαλλωτή η οξυβαφώδης, Βαλλωτή η καλυκοφόρος.
Κοινή ονομασία: Φουφουλιά (Τήνος), μπαμπακούλια (Κύθηρα), φάσσα (Αίγινα), νεροβαμβακιά (Πελοπόννησος), μαυρομάργο (Αττική), μαυρομάρκος (Κύθνος), αποπουλιά, λυχναράκι, οικονομία, καντηλαναύτρα, φυτιλάκι, αλουμινάκι, καπτουριά, φυτιλάκια του βουνού, λουμίνια.
Ταυτότητα
Επιστημονική ονομασία: Ballota acetabulosa (L.) Benth. 1834
Συνώνυμα: Marrubium acetabulosum L., Beringeria acetabulosa (L.) Neck., Pseudodictamnus acetabulosus (L.) Salmaki & Siadati, Marrubium adfine Spreng., Marrubium suffruticosum Mill.
Οικογένεια: Lamiaceae (Labiatae) - Χειλανθές
Υψόμετρο: από 0-1.500 μέτρα
Ενδιαίτημα: Ξηροφυτικά μεσογειακά φρύγανα, αγροτικοί και διαταραγμένοι οικότοποι, πετρώδεις πλαγιές, πετρώδεις θαμνότοποι, ξέφωτα δασών
Ενδημικό: είδος ενδημικό σε Ελλάδα και Τουρκία
Κατάσταση: Κοινό
Γεωγραφική εξάπλωση: Ευρεία εξάπλωση: Βόρεια Ανατολική Ελλάδα, Βόρεια Κεντρική Ελλάδα, Νότια Πίνδος, Ανατολική Κεντρική Ελλάδα, Στερεά Ελλάδα, Πελοπόννησος, Νησιά Ιονίου, Κρήτη, Κυκλάδες, Ανατολικό Αιγαίο, Βόρειο Αιγαίο, Δυτικό Αιγαίο, Κιθαιρώνας, Λευκά Όρη, Όρη Ανατολικής Λακωνίας, Πάρνωνας, Ταΰγετος, Χελμός.
Γενική περιγραφή
Η βαλλωτή είναι μικρός θάμνος - χαμαίφυτο, αειθαλής, πολυετής, ύψους έως 60 εκατοστών, με ξυλώδη βάση και χαρακτηριστικό σχήμα σφαιρικό-θολωτό. Αποτελείται από πολλούς ξυλώδεις βλαστούς, κατά μήκος των οποίων φύονται πολύ χνουδωτά φύλλα. Μέσα από τα φύλλα και περιμετρικά ανά θέση στον βλαστό, ξεπροβάλλουν άλλοι σχηματισμοί φύλλων σα μικροί κρατήρες, από τους οποίους την άνοιξη εμφανίζονται τα όμορφα μικρά ιώδη λουλούδια. Είναι φυτό αρωματικό, με τριχωτούς, εριώδεις πολύκλαδους βλαστούς. Είναι είδος κοινό στην Ελλάδα πλην της Β. Πίνδου. Προτιμά το φως και τα καλώς αποστραγγιζόμενα εδάφη, το βρίσκουμε δε και σε ημισκιερά εδάφη, ενώ μπορεί ν’ αναπτυχθεί και σε διατροφικά φτωχό χώμα. Αυτοφύεται καλλίτερα σε αλκαλικά εδάφη, κι αναπτύσσεται εξίσου καλά σε (αμμώδη), μεσαία (αργιλώδη) και βαρέα (άργιλος) εδάφη. Είναι ανθεκτικό στην ξηρασία, ενώ στο ψύχος ανέχεται θερμοκρασίες το πολύ μέχρι και -10°C. Είναι ενδημικό είδος στην Ελλάδα και στην Τουρκία.
Φύλλα
Τα φύλλα του φυτού είναι ωοειδή, καρδιοειδή στη βάση, χνουδωτά, αντίθετα, απαλά. Είναι αρωματικά, χρώματος γκριζοπράσινου, με κοντό μίσχο, μήκους έως 5 εκατοστά και διαμέτρου έως 2 εκατοστά.
Άνθη
Τα άνθη του φυτού είναι μικρά, ερμαφρόδιτα (έχει αρσενικά και θηλυκά όργανα), δίχειλα, ιώδους χρώματος. Οι χαρακτηριστικοί σαν κρατήρες κάλυκες συνεχίζουν να μεγαλώνουν και το καλοκαίρι. Ο ποδίσκος είναι βραχύς, αποτελείται από μασχαλιαίους σπόνδυλους σχηματίζοντας επιμήκη, διακοπτόμενο στάχυ. Ο κάλυκας είναι 10-νευρος, με βραχύ, πυκνό χνούδι. Το έλασμα του κάλυκα είναι πλατύ, μεμβρανώδες, έλλοβο ή ακέραιο. Ο σωλήνας της στεφάνης είναι μικρότερος ή ίσος του κάλυκα, με δακτύλιο τριχών εσωτερικά. Οι στήμονες είναι παράλληλοι, με το εξωτερικό ζεύγος μεγαλύτερο. Οι ξεροί κάλυκες μοιάζουν με χωνιά και είναι ανά δύο –μετά την αφαίρεση του σπόρου τοποθετούνται ανεστραμμένοι πάνω στο λάδι του καντηλιού και χρησιμοποιούνται για το άναμμα του καντηλιού στα σπίτια και στις εκκλησίες. Η ανθοφορία του φυτού γίνεται τους μήνες Ιούνιο-Ιούλιο.
Καρποί
Οι καρποί του είναι μαύρα κάρυα, επιμήκη και μικροσκοπικά, και κρύβονται στη βάση ενός κάλυκα που μοιάζει με χωνί.
Χρήσεις
Το φυτό είναι φαρμακευτικό, με ευρεία ιάσιμη χρήση. Τα κυριότερα βιοδραστικά συστατικά του είναι φλαβονικά γλυκοσίδια, χλωρογενικό οξύ, ίχνη αιθέριου ελαίου και διτερπενλακτόνες. Δρα ως αντιλυσσικό αντιβακτηριακό, τονωτικό, στυπτικό, διουρητικό, εμμηναγωγό, αποχρεμπτικό, αντιοξειδωτικό και αντισπασμωδικό. Επίσης έχει επιβραδυντική δράση στις εκφυλιστικές, λόγω γήρανσης, νόσους. Χρησιμοποιείται στην κατάθλιψη, την ανησυχία και την υστερία ενώ είναι κατάλληλο ίαμα για την ναυτία και τον εμετό, όταν το αίτιο εντοπίζεται στο νευρικό σύστημα κι όχι στο στομάχι. Ανακουφίζει ακόμα από τους εμετούς της εγκυμοσύνης. Στην ομοιοπαθητική χρησιμοποιείται για τον βήχα, την αϋπνία και τις διαταραχές του νευρικού συστήματος. Έχει σημαντική δράση κατά του ζακχάρου. Μειώνει επίσης τα επίπεδα της χοληστερίνης και θεωρείται ότι καθαρίζει το αίμα. Ανακουφίζει επίσης, ως έλαιο, από τον κνησμό από τσιμπήματα κουνουπιών. Για τους θεραπευτικούς σκοπούς του φυτού χρησιμοποιούνται συνήθως τα φύλλα και οι ανθισμένες κορυφές του. Ο τρόπος χρήσης είναι κατά βάσιν ως έγχυμα. Επίσης, οι τρυφεροί βλαστοί του φυτού χρησιμοποιούνται για καταπλάσματα.
Το φυτό είναι αρωματικό και θεωρείται καλό μελισσοτροφικό. Κατά την ανθοφορία του είναι ελκυστικό σε έντομα-επικονιαστές όπως οι μέλισσες. Η ευχάριστη αρωματική του δράση προδιαθέτει ευχάριστα, για το λόγο αυτό, καθώς και για την κομψή παρουσία του, με το έντονα γεωμετρικό του σχήμα, όπως επίσης και για τα μικρά όμορφα άνθη του, χρησιμοποιείται σε κηποτεχνικές διαμορφώσεις σε ξηροφυτικούς κήπους και αυλές, σε παραθαλάσσιους κήπους και σε φυτοδώματα. Είναι πολύ καλό εδαφοκαλυπτικό. Τα έντονα αιθέρια έλαια του φυτού συνήθως απωθούν τα κτηνοτροφικά ζώα για βόσκηση.
Ιστορία - Παράδοση
Η βαλλωτή είναι βότανο γνωστό από την αρχαιότητα και ο Διοσκουρίδης το αποκαλούσε «Γνωτέρα». Οι αρχαίοι Έλληνες γιατροί το συνιστούσαν ως αντίδοτο σε δαγκώματα σκύλων, με κατάπλασμα που δημιουργούνταν από τα φύλλα του φυτού κοπανισμένα με αλάτι. Τη χρησιμοποιούσαν ακόμα για την αντιμετώπιση των κονδυλωμάτων και των ελκών κάθε είδους και μορφής. Μετά τα μέσα της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας, χρησιμοποιούσαν το βότανο στην εμπειρική ιατρική. Θεωρούνταν άριστο ανθελμινθικό φάρμακο και ιδίως κατά των ασκαρίδων και των οξυούρων. Στον Μεσαίωνα θεωρούνταν το εν λόγω βότανο ως ένα από τα καλλίτερα φάρμακα για την επούλωση των πληγών. Ο φυτοθεραπευτής Λεκλέρκ χρησιμοποίησε το φυτό κατά των νευρώσεων, των νευρασθενειών και των ψυχώσεων (απαθικών καταστάσεων κ.ά.), ενώ παραδοσιακά χρησιμοποιούνταν κατά της εμμηνόπαυσης και του κοκίτη. Παραδοσιακά επίσης χρησιμοποιούνταν κατά του διαβήτη, της αρθρίτιδας και του ουρικού οξέως. Πυρωμένα στη φωτιά τα φύλλα και τα άνθη της βαλλωτής χρησιμοποιούνταν για να περιορίζουν τα σταχτιά οιδήματα (πρηξίματα). Ενώ, μαζί με μέλι καθάριζαν τις βρώμικες πληγές. Ως αφέψημα χρησιμοποιούνταν για να θεραπεύει τις φλεγμονές, και ήταν αντιβηχικό και καταπράϋνε τα γαστρεντερικά προβλήματα.
Σύμφωνα με την παραδοσιακή πρακτική, οι κάλυκες του φυτού, αφού αποξηρανθούν, χρησιμοποιούνται ως επιπλέοντα φυτίλια σε καντήλια λαδιού. Οι κάλυκες τοποθετούνταν στην επιφάνεια του λαδιού, κι αφού εμποτίζονταν με το λάδι, στη συνέχεια ανάβονταν. Είχαν μεγάλη διάρκεια φλόγας και δε δημιουργούσαν κάπνα. Από αυτή τη χρήση προέρχονται και οι κοινές ονομασίες του φυτού, ήτοι λυχναράκι, καντηλαναύτρα, φυτιλάκι, αλουμινάκι, καπτουριά, φυτιλάκια του βουνού, λουμίνια.
(από το βιβλίο του Αντώνιου Β. Καπετάνιο“Η ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΦΥΣΗ ΤΩΝ ΦΡΥΓΑΝΩΝ. Της ευωδιάς και του ανθού…”, έκδοση ιδίου, Αθήνα 2026, 
(Φωτογραφία: © Αντώνιος Β. Καπετάνιος).

Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου