Πηγές:
• FAO. Guidelines on Urban and Peri-urban
Forestry (Κατευθυντήριες γραμμές για την αστική και περιαστική δασοκομία).
2016.
• U.S. EPA. Stormwater to Street Trees (Από τα
όμβρια ύδατα στα δέντρα του δρόμου). EPA
841-B-13-001.
• U.S. EPA. Urban Street Trees and
Green Infrastructure (Αστικά δέντρα δρόμου και πράσινες υποδομές).
Η αστική ζέστη δεν
αποτελεί απλώς πηγή δυσφορίας. Είναι ζήτημα δημόσιας υγείας. Μελέτη που
δημοσιεύτηκε στο περιοδικό «The Lancet» εξέτασε 93 ευρωπαϊκές πόλεις και
εκτίμησε ότι το φαινόμενο της αστικής θερμικής νησίδας ευθυνόταν για περίπου
6.700 πρόωρους θανάτους κατά τη διάρκεια του καλοκαιριού του 2015.
Μέσω
μοντελοποίησης που προέβλεπε κάλυψη από δέντρα σε ποσοστό 30%, οι πόλεις θα δροσίζονταν
κατά μέσο όρο κατά 0,4°C και θα μπορούσαν να προληφθούν περίπου 2.644 πρόωροι
θάνατοι.
Αυτό αντιστοιχεί σε ποσοστό σχεδόν 39,5% των
θανάτων που αποδίδονται…
Το 2025, το περιοδικό
«The Lancet Planetary Health» δημοσίευσε μια αξιολόγηση 744 αστικών κέντρων σε
36 ευρωπαϊκές χώρες.
Η μελέτη εκτίμησε ότι κάθε αύξηση της δενδροκάλυψης κατά 5 ποσοστιαίες
μονάδες θα μπορούσε να συνδεθεί με κατά προσέγγιση μειώσεις της τάξης του:
·
2,8% στα σωματίδια PM₂.₅
·
1,4% στο NO₂
·
1,2% στο όζον κατά τους
θερινούς μήνες
Η ίδια αύξηση κατά
πέντε μονάδες εκτιμήθηκε ότι αντιστοιχεί σε περίπου 4.727 δυνητικά αποτρέψιμους
πρόωρους θανάτους λόγω της ατμοσφαιρικής ρύπανσης ετησίως.
Και υπάρχει ένα ακόμη
πιο αποκαλυπτικό εύρημα:
Συγκρίνοντας την υπάρχουσα δενδροκάλυψη του
2019 με ένα υποθετικό σενάριο απουσίας δέντρων, οι ερευνητές εκτίμησαν ότι η
υφιστάμενη δενδροκάλυψη θα μπορούσε να είχε αποτρέψει περίπου 24.795 πρόωρους
θανάτους που σχετίζονται με την ατμοσφαιρική ρύπανση. Πρόκειται για μοντέλα
εκτίμησης των επιπτώσεων στην υγεία και όχι για μεμονωμένες καταμετρήσεις ζωών
που «σώθηκαν από ένα δέντρο».
Ωστόσο, καταδεικνύουν κάτι θεμελιώδες:
·
Η δενδροκάλυψη έχει μετρήσιμη
αξία για την υγεία.
Πηγή:
Sicard P. et al. Effect of tree
canopy cover on air pollution-related mortality in European cities: an
integrated approach. The Lancet Planetary Health.
2025;9:e527–e537.
DOI: 10.1016/S2542-5196(25)00112-3
PMID: 40516543
Μπορεί το περιβάλλον
στο οποίο μεγαλώνουμε να συνδέεται με την ψυχική μας υγεία δεκαετίες αργότερα;
Μια πανεθνική μελέτη στη Δανία εξέτασε 943.027 άτομα. Τα
άτομα που εκτέθηκαν στα χαμηλότερα επίπεδα βλάστησης στον περιβάλλοντα χώρο
κατά την παιδική τους ηλικία αντιμετώπιζαν έως και 55% υψηλότερο κίνδυνο
εμφάνισης ορισμένων ψυχιατρικών διαταραχών, σε σύγκριση με εκείνα που εκτέθηκαν
στα υψηλότερα επίπεδα πρασίνου. Αυτή η συσχέτιση παρέμεινε σταθερή
ακόμη και μετά τη στάθμιση παραγόντων όπως η αστικοποίηση, οι
κοινωνικοοικονομικές συνθήκες και το οικογενειακό ψυχιατρικό ιστορικό.
Μια σημαντική διευκρίνιση:
Η μελέτη μέτρησε το πράσινο χρησιμοποιώντας
δορυφορικές εικόνες, όχι μόνο δέντρα. Επομένως, θα ήταν λανθασμένο να
ισχυριστούμε ότι «τα δέντρα μειώνουν την ψυχική νόσο κατά 55%».
Αυτό που *μπορούμε* να δηλώσουμε είναι:
·
Τα φυσικά περιβάλλοντα στις
πόλεις κατά την παιδική ηλικία συνδέονται με την κατάσταση της ψυχικής υγείας
αργότερα στη ζωή. Αυτό θα πρέπει επίσης να καθορίζει τον τρόπο με τον οποίο
σχεδιάζουμε σχολεία, κατοικίες, γειτονιές και δημόσιους χώρους.
Πηγή:
Engemann K. et al. Residential
green space in childhood is associated with lower risk of psychiatric disorders
from adolescence into adulthood. PNAS. 2019;116(11):5188–5193.
DOI: 10.1073/pnas.1807504116
PMID: 30804178
Το 1984, ο Roger Ulrich
δημοσίευσε μια μικρή αλλά ιστορικής σημασίας μελέτη στο περιοδικό «Science». Συνέκρινε
23 ασθενείς που είχαν θέα σε δέντρα με 23 ασθενείς που είχαν θέα σε έναν τοίχο
από τούβλα, μετά από χειρουργική επέμβαση στη χοληδόχο κύστη.
Η μέση
διάρκεια νοσηλείας ήταν:
·
Θέα σε δέντρα: 7,96 ημέρες
·
Θέα σε τοίχο: 8,70 ημέρες
Οι ασθενείς με θέα στη
φύση είχαν επίσης λιγότερες αρνητικές καταχωρίσεις στο νοσηλευτικό ιστορικό και
έκαναν χρήση λιγότερων ισχυρών παυσίπονων. Πρόκειται για μια μικρή, αναδρομική
μελέτη· δεν πρέπει να ερμηνευθεί με την έννοια ότι «το να κοιτάζεις ένα δέντρο
σε θεραπεύει». Ωστόσο, έθεσε ένα ερώτημα που συνεχίζουν να διερευνούν
μεταγενέστερες έρευνες:
Τι ρόλο παίζει το περιβάλλον στην ανάρρωσή μας;
Δεκαετίες αργότερα, μια μελέτη σε 3.128
ασθενείς που υποβλήθηκαν σε επέμβαση αορτοστεφανιαίας παράκαμψης (bypass)
διαπίστωσε ότι η μεγαλύτερη έκθεση σε βλάστηση στον τόπο κατοικίας συνδεόταν με
περίπου 7% χαμηλότερο κίνδυνο θνησιμότητας για κάθε αύξηση κατά ένα
ενδοτεταρτημοριακό εύρος (interquartile range) στο επίπεδο του πρασίνου που
αξιολογήθηκε.
·
Η
ιατρική θεραπεία είναι απαραίτητη. Το περιβάλλον δεν την αντικαθιστά, αλλά
μπορεί να τη συμπληρώσει.
Πηγές:
Ulrich RS. View through a window
may influence recovery from surgery. Science. 1984;224(4647):420–421.
DOI: 10.1126/science.6143402
PMID: 6143402
Sadeh M. et al. Residential
Greenness and Long-term Mortality Among Patients Who Underwent Coronary Artery
Bypass Graft Surgery. Epidemiology. 2024;35(1):41–50.
DOI: 10.1097/EDE.0000000000001687
PMID: 37820249
Ο Παγκόσμιος Οργανισμός
Υγείας επισημαίνει ότι τα άτομα με ανεπαρκή σωματική δραστηριότητα
αντιμετωπίζουν 20–30% υψηλότερο κίνδυνο θνησιμότητας σε σύγκριση με όσους
διατηρούν επαρκή επίπεδα σωματικής δραστηριότητας.
Επιπλέον:
Το 31% των ενηλίκων παγκοσμίως δεν καλύπτει τα
συνιστώμενα επίπεδα σωματικής δραστηριότητας. Η τακτική κίνηση συμβάλλει στην
πρόληψη ή τη διαχείριση καρδιαγγειακών παθήσεων, του διαβήτη και ορισμένων
μορφών καρκίνου, ενώ παράλληλα ωφελεί την ψυχική υγεία.
Ποια είναι, λοιπόν, η σχέση των δέντρων με όλα αυτά;
Μια συστηματική
ανασκόπηση που δημοσιεύτηκε το 2024 ανέλυσε 26 μελέτες σχετικά με το πράσινο
στους δρόμους και τη δραστηριότητα της μετακίνησης. Από αυτές, οι 19
διαπίστωσαν θετικές συσχετίσεις μεταξύ της αυξημένης παρουσίας αστικού πρασίνου
και διαφόρων πτυχών του βαδίσματος ή της ποδηλασίας.
Όλες οι μελέτες που συμπεριλήφθηκαν ήταν συγχρονικές (cross-sectional)·
επομένως, απαιτούνται περισσότερα δεδομένα διαχρονικών μελετών για να
αποδειχθεί η αιτιώδης συνάφεια.
Η σωστή διατύπωση δεν είναι:
«Ένα δέντρο κάνει τους ανθρώπους να περπατούν».
Είναι επίσης ότι:
·
Ένας δρόμος με σκιά, άνεση και
ευχάριστο περιβάλλον μπορεί να συμβάλει στη δημιουργία συνθηκών που καθιστούν
το περπάτημα μια βιώσιμη επιλογή.
Πηγές:
Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας. Σωματική
δραστηριότητα. Ενημέρωση: 26 Ιουνίου 2024.
Yu J. et al. The
impact of street greenery on active travel: a narrative systematic review. Frontiers
in Public Health. 2024;12:1337804.
DOI: 10.3389/fpubh.2024.1337804
PMID: 38481839
Δεν χρειάζεται να
φέρνουμε σε αντιπαράθεση τους πεζούς με τα μέσα μαζικής μεταφοράς. Μια υγιής
πόλη συνδυάζει διάφορους τρόπους μετακίνησης.
Σε μια ομάδα 263.450 ατόμων από την UK Biobank,
η μετακίνηση με ποδήλατο συσχετίστηκε με:
·
41% χαμηλότερη θνησιμότητα από
κάθε αιτία
·
46% χαμηλότερη συχνότητα
εμφάνισης καρδιαγγειακών παθήσεων
Η μετακίνηση προς την εργασία με τα πόδια
συσχετίστηκε με:
·
27% χαμηλότερη συχνότητα
εμφάνισης καρδιαγγειακών παθήσεων
·
36% χαμηλότερη καρδιαγγειακή
θνησιμότητα
Πρόκειται για συσχετίσεις που προκύπτουν από
παρατηρητικές μελέτες και όχι για απόδειξη άμεσης αιτιώδους συνάφειας σε
ατομικό επίπεδο.
Επιπλέον, τα μέσα μαζικής μεταφοράς μπορούν
επίσης να αποτελούν μέρος της ενεργητικής μετακίνησης.
Ανάλυση των μετακινήσεων στις Ηνωμένες
Πολιτείες έδειξε ότι τα άτομα που πήγαιναν με τα πόδια από και προς τα μέσα
μαζικής μεταφοράς συμπλήρωναν κατά μέσο όρο περίπου 20 λεπτά καθημερινού
βαδίσματος που σχετιζόταν με τη μετακίνηση αυτή, το 2017.
Γι' αυτό και μια υγιής πόλη δεν ορίζεται ως:
πεζοί εναντίον μέσων μαζικής μεταφοράς. Αντιθέτως,
χαρακτηρίζεται από:
·
σκίαση + δυνατότητα
μετακίνησης με τα πόδια + ποδηλασία + μέσα μαζικής μεταφοράς + προσβασιμότητα.
Και λιγότερη αναγκαστική εξάρτηση από το αυτοκίνητο για κάθε μετακίνηση.
Πηγές:
Celis-Morales CA. et al. Association
between active commuting and incident cardiovascular disease, cancer, and
mortality. BMJ. 2017;357:j1456.
DOI: 10.1136/bmj.j1456
Le VT, Dannenberg AL. Moving Toward
Physical Activity Targets by Walking to Transit. American
Journal of Preventive Medicine. 2020.
DOI: 10.1016/j.amepre.2020.02.023
PMID: 32430224
Δεν αρκεί απλώς να λέμε
ότι «πρέπει να φυτέψουμε περισσότερα δέντρα».
Ένα
αστικό δέντρο χρειάζεται συγκεκριμένες συνθήκες για να ευδοκιμήσει και να
φτάσει στην ωριμότητα:
·
όγκο εδάφους
·
νερό και διήθηση
·
χώρο για τις ρίζες και την
κόμη
·
⚡ συμβατότητα με εναέριες και υπόγειες υποδομές
·
✂κατάλληλη τεχνική φροντίδα
Η ίδια η Υπηρεσία
Προστασίας του Περιβάλλοντος των ΗΠΑ (U.S. EPA) επισημαίνει ότι τα αστικά
δέντρα απαιτούν χώρο, επαρκές έδαφος, αποστράγγιση και άρδευση, καθώς και ότι ο
όγκος και οι ιδιότητες του εδάφους είναι καθοριστικής σημασίας για την ανάπτυξή
τους.
Ο FAO συνιστά την αξιολόγηση τόσο των εναέριων
περιορισμών — κτίρια, φωτιστικά οδών και καλωδιώσεις — όσο και των υπόγειων — συμπίεση
εδάφους, αποστράγγιση, βάθος εδάφους, χώρος για τις ρίζες και υπόγεια δίκτυα
κοινής ωφέλειας — κατά τη φάση του σχεδιασμού.
Γι'
αυτό επιμένουμε:
·
Οι συγκρούσεις μεταξύ δέντρων,
πεζοδρομίων, καλωδιώσεων και σωληνώσεων δεν πρέπει να επιλύονται μόνο αφού
προκύψουν, αλλά να προλαμβάνονται μέσω του κατάλληλου σχεδιασμού.
Για να υπάρξουν υποδομές υγείας, απαιτούνται
και υποστηρικτικές υποδομές.
Τεχνικές
πηγές:
U.S. EPA. Stormwater to Street
Trees: Engineering Urban Forests for Stormwater Management. EPA 841-B-13-001.
FAO. Salbitano F., Borelli S.,
Conigliaro M., Chen Y. Guidelines on Urban and Peri-urban Forestry. 2016.
U.S. EPA. Urban Street Trees and
Green Infrastructure.
Αυτή η πιθανότατα είναι
μία από τις μελέτες που εξηγούν καλύτερα γιατί η απώλεια δέντρων δεν πρέπει να
αντιμετωπίζεται απλώς ως ζήτημα αισθητικής ή τοπίου.
Η εξάπλωση του σκαθαριού Agrilus planipennis «emerald
ash borer» τρέφεται με είδη φράξου ( Fraxinus spp.). Το σκαθάρι αυτό προκάλεσε
τον θάνατο περίπου 100 εκατομμυρίων δέντρων στις Ηνωμένες Πολιτείες. Η απώλεια
συνέβη σταδιακά, επιτρέποντας στην εισβολή του εντόμου να λειτουργήσει ως ένα
φυσικό πείραμα.
Μελετώντας δεδομένα από 15 πολιτείες μεταξύ
1990 και 2007, οι ερευνητές διαπίστωσαν ότι η παρουσία του επιβλαβούς εντόμου
συνδεόταν με:
·
❤15.080 επιπλέον θανάτους από
καρδιαγγειακά νοσήματα
·
6.113 επιπλέον θανάτους από
παθήσεις του κατώτερου αναπνευστικού συστήματος
Ο σχεδιασμός της μελέτης ήταν οικολογικός (σε
επίπεδο πληθυσμού): δεν μας
επιτρέπει να ισχυριστούμε ότι ένα συγκεκριμένο άτομο πέθανε «επειδή
εξαφανίστηκε ένα δέντρο». Ωστόσο, το μοτίβο σε πληθυσμιακό επίπεδο ήταν αρκετά
σημαντικό ώστε οι συγγραφείς να καταλήξουν στο συμπέρασμα ότι τα αποτελέσματά
τους ενίσχυαν τα στοιχεία σχετικά με τα οφέλη των φυσικών περιβαλλόντων για τη
δημόσια υγεία.
Και
αυτό αλλάζει εντελώς τη συζήτηση.
Όταν απομακρύνουμε άσκοπα ώριμα δέντρα, καταστρέφουμε το
έδαφος, μειώνουμε την κάλυψη της φυλλωσιάς ή καταδικάζουμε τα δέντρα σε θάνατο
λόγω κακού σχεδιασμού, δεν μεταβάλλουμε απλώς ένα αστικό τοπίο.
Υποβαθμίζουμε τις περιβαλλοντικές υπηρεσίες που
έχουν επίσης διάσταση δημόσιας υγείας.
·
Η απώλεια δέντρων σημαίνει και
απώλεια δημόσιας υγείας.
Θα θέλαμε να σας αφήσουμε με αυτή τη σκέψη:
Η διάδοση της γνώσης σημαίνει φροντίδα για τα δέντρα.
Η φροντίδα για τα δέντρα σημαίνει φροντίδα για τη δημόσια
υγεία.
— Arboristas México
Κύρια
πηγή:
Donovan GH. et al. The relationship
between trees and human health: evidence from the spread of the emerald ash
borer. American Journal of Preventive Medicine. 2013;44(2):139–145.
DOI: 10.1016/j.amepre.2012.09.066
ΠΗΓΗ: Ιστοσελίδα
Arboristas México- Arboricultura
ΑΠΟΔΟΣΗ
ΣΤΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ
Μανώλης Καπάνταης
Δασολόγος
- Περιβαλλοντολόγος