Το αστικό δέντρο είναι υποδομή δημόσιας υγείας

 

Το αστικό δέντρο είναι υποδομή δημόσιας υγείας

            Οι Δενδροκόμοι από το Μεξικό - Arboristas México, εκπόνησαν μια σημαντική εργασία με θέμα:  Το αστικό δέντρο είναι υποδομή δημόσιας υγείας. Το αστικό πράσινο δεν είναι μια πολυτέλεια: είναι μια υποδομή που παράγει υγεία. Την εργασία τους αυτή την ανάρτησαν  στην ιστοσελίδα τους  Arboristas México - Arboricultura.             

     Οι πόλεις χρειάζονται περισσότερα δέντρα και τα δέντρα χρειάζονται καλύτερα σχεδιασμένες πόλεις για να μπορούν να μας παρέχουν τα οφέλη τους. Τέτοιες πόλεις είναι αυτές που μειώνουν τις ανισότητες και προσφέρουν σε όλους ευκαιρίες για να αναπνεύσουν, να κινηθούν, να συναντηθούν, και να νιώσουν μέρος μιας κοινότητας.         Το ερώτημα όμως είναι: τι είδους πόλη χτίζουμε, ώστε αυτά τα δέντρα να μπορούν να επιβιώσουν και να συνεχίσουν να μας φροντίζουν;                                     

Τις γνώσεις από τα κείμενα και τις εικόνες αυτής της εργασία, που αφορά «Το αστικό δέντρο είναι υποδομή δημόσιας υγείας», προσπάθησα να τα αποδώσω στα ελληνικά, διότι όπως αναφέρεται και στο κείμενο «η διάδοση της γνώσης σημαίνει φροντίδα για τα δέντρα».

                                                  Μανώλης Καπάνταης

Δασολόγος - Περιβαλλοντολόγος

Για πολύ καιρό, αντιμετωπίζαμε τα αστικά δέντρα απλώς ως στοιχεία του τοπίου, ως διακοσμητικά στοιχεία, ως πηγές σκιάς ή ως «πράσινο χώρο». Τα επιστημονικά δεδομένα μάς αναγκάζουν να διευρύνουμε αυτή την οπτική. Η φυλλωσιά των δέντρων μεταβάλλει τον βαθμό έκθεσης του πληθυσμού στην ακραία ζέστη, επηρεάζει την ποιότητα του αέρα, ενισχύει την ψυχική υγεία, προάγει τη δυνατότητα μετακίνησης με τα πόδια και αποτελεί τμήμα των αστικών συστημάτων που διαχειρίζονται το νερό, τη θερμοκρασία και τον δημόσιο χώρο.                                                                                                                            Υπάρχουν μάλιστα μελέτες που έχουν καταγράψει τι συμβαίνει όταν αυτή η υποδομή εξαφανίζεται.  Γι' αυτόν τον λόγο, η συζήτηση δεν πρέπει να περιορίζεται στο ερώτημα:

·         Πόσα δέντρα έχουμε;

·         Αλλά οφείλουμε να ρωτάμε επίσης:

·         Πόση λειτουργική φυλλωσιά των δέντρων διατηρούμε;

·         Ποιος έχει πρόσβαση σε αυτήν;

·         Διαθέτουν τα δέντρα επαρκές έδαφος, νερό και χώρο;

·         Μπορούν να φτάσουν στην πλήρη ανάπτυξή τους;

Σχεδιάζουμε τις πόλεις που να τους επιτρέπουν να συνεχίσουν να προσφέρουν τις υπηρεσίες τους για δεκαετίες;

Ένα δέντρο δεν μπορεί να υποκαταστήσει τον γιατρό, το νοσοκομείο, την πολιτική υγείας ή την ιατρική θεραπεία. Ωστόσο, η δημόσια υγεία δεν ξεκινά από την πόρτα του νοσοκομείου.

  Ξεκινά πολύ νωρίτερα: από τον αέρα που αναπνέουμε, από τις θερμοκρασίες που υπομένουμε, από τη δυνατότητα να περπατάμε, στο περιβάλλον όπου μεγαλώνουμε και στις περιβαλλοντικές συνθήκες που διαμορφώνουν την καθημερινότητά μας.

·         Το αστικό δέντρο δεν είναι διακοσμητικό στοιχείο. Είναι υποδομή δημόσιας υγείας. Η διάδοση της γνώσης σημαίνει φροντίδα για τα δέντρα. Η φροντίδα για τα δέντρα σημαίνει φροντίδα για τη δημόσια υγεία.

Από — Arboristas México

Συνεχίζουμε να διαθέτουμε οικονομικούς πόρους για δρόμους, αποχετευτικά δίκτυα, νοσοκομεία, συγκοινωνίες και δίκτυα κοινής ωφέλειας  — όπως είναι το ορθό — ωστόσο εξακολουθούμε πολύ συχνά να αντιμετωπίζουμε τα αστικά δέντρα απλώς ως διακοσμητικά στοιχεία.                                                                                                 

Δεν είναι όμως έτσι. 

Τα δέντρα αποτελούν μέρος της πράσινης υποδομής μιας πόλης και παρέχουν υπηρεσίες που σχετίζονται με τη θερμοκρασία, το νερό, τη ρύπανση, την υγεία και την ποιότητα του αστικού χώρου.

Αυτή η αλλαγή αντίληψης είναι σημαντική:

·             Δεν φυτεύουμε δέντρα αποκλειστικά για να ομορφύνουμε την πόλη. Τα χρειαζόμαστε ώστε η πόλη να λειτουργεί καλύτερα και να είναι πιο βιώσιμη.

Πηγές:

• FAO. Guidelines on Urban and Peri-urban Forestry (Κατευθυντήριες γραμμές για την αστική και περιαστική δασοκομία). 2016.

• U.S. EPA. Urban Street Trees and Green Infrastructure (Αστικά δέντρα δρόμου και πράσινη υποδομή).

• U.S. EPA. Stormwater to Street Trees: Engineering Urban Forests for Stormwater Management (Από τα όμβρια ύδατα στα δέντρα του δρόμου: Τεχνικός σχεδιασμός αστικών δασών για τη διαχείριση των ομβρίων υδάτων). EPA 841-B-13-001.

        Ένα δέντρο στο αστικό περιβάλλον μεταβάλλει τις πραγματικές συνθήκες στις οποίες εκτιθέμεθα καθημερινά.  Σκιά. Θερμοκρασία. Νερό. Ποιότητα περιβάλλοντος. Άνεση για τους πεζούς. Δυνατότητα παραμονής σε δημόσιους χώρους. Γι' αυτόν τον λόγο, η απώλεια λειτουργικής δενδροκάλυψης σημαίνει κάτι περισσότερο από την απλή απώλεια ενός τμήματος του τοπίου.                                       Σημαίνει επίσης μείωση της ικανότητας της πόλης να προστατεύει τον πληθυσμό της.

 Eδώ έγκειται μια θεμελιώδης διάκριση: δεν μιλάμε για την «ύπαρξη δέντρων» ως μεμονωμένων αντικειμένων. Μιλάμε για τη διατήρηση υγιών, ώριμων δέντρων με λειτουργικές κόμες, καθώς και για την εξασφάλιση επαρκούς εδάφους, νερού και χώρου γι’ αυτά.

• ·         Όταν χάνεται ένα δέντρο, χάνονται και οι υπηρεσίες που αυτό μας παρείχε.

Πηγές:

• FAO. Guidelines on Urban and Peri-urban Forestry (Κατευθυντήριες γραμμές για την αστική και περιαστική δασοκομία). 2016.

• U.S. EPA. Stormwater to Street Trees (Από τα όμβρια ύδατα στα δέντρα του δρόμου). EPA 841-B-13-001.

• U.S. EPA. Urban Street Trees and Green Infrastructure (Αστικά δέντρα δρόμου και πράσινες υποδομές).

Η αστική ζέστη δεν αποτελεί απλώς πηγή δυσφορίας. Είναι ζήτημα δημόσιας υγείας. Μελέτη που δημοσιεύτηκε στο περιοδικό «The Lancet» εξέτασε 93 ευρωπαϊκές πόλεις και εκτίμησε ότι το φαινόμενο της αστικής θερμικής νησίδας ευθυνόταν για περίπου 6.700 πρόωρους θανάτους κατά τη διάρκεια του καλοκαιριού του 2015.                                                                                                             

 Μέσω μοντελοποίησης που προέβλεπε κάλυψη από δέντρα σε ποσοστό 30%, οι πόλεις θα δροσίζονταν κατά μέσο όρο κατά 0,4°C και θα μπορούσαν να προληφθούν περίπου 2.644 πρόωροι θάνατοι.

Αυτό αντιστοιχεί σε ποσοστό σχεδόν 39,5% των θανάτων που αποδίδονται…

Το 2025, το περιοδικό «The Lancet Planetary Health» δημοσίευσε μια αξιολόγηση 744 αστικών κέντρων σε 36 ευρωπαϊκές χώρες.                                                          Η μελέτη εκτίμησε ότι κάθε αύξηση της δενδροκάλυψης κατά 5 ποσοστιαίες μονάδες θα μπορούσε να συνδεθεί με κατά προσέγγιση μειώσεις της τάξης του:

·         2,8% στα σωματίδια PM₂.₅

·         1,4% στο NO₂

·         1,2% στο όζον κατά τους θερινούς μήνες

Η ίδια αύξηση κατά πέντε μονάδες εκτιμήθηκε ότι αντιστοιχεί σε περίπου 4.727 δυνητικά αποτρέψιμους πρόωρους θανάτους λόγω της ατμοσφαιρικής ρύπανσης ετησίως.   

Και υπάρχει ένα ακόμη πιο αποκαλυπτικό εύρημα:

Συγκρίνοντας την υπάρχουσα δενδροκάλυψη του 2019 με ένα υποθετικό σενάριο απουσίας δέντρων, οι ερευνητές εκτίμησαν ότι η υφιστάμενη δενδροκάλυψη θα μπορούσε να είχε αποτρέψει περίπου 24.795 πρόωρους θανάτους που σχετίζονται με την ατμοσφαιρική ρύπανση. Πρόκειται για μοντέλα εκτίμησης των επιπτώσεων στην υγεία και όχι για μεμονωμένες καταμετρήσεις ζωών που «σώθηκαν από ένα δέντρο».

Ωστόσο, καταδεικνύουν κάτι θεμελιώδες:

·         Η δενδροκάλυψη έχει μετρήσιμη αξία για την υγεία.

Πηγή:

Sicard P. et al. Effect of tree canopy cover on air pollution-related mortality in European cities: an integrated approach. The Lancet Planetary Health. 2025;9:e527–e537.

DOI: 10.1016/S2542-5196(25)00112-3

PMID: 40516543

Μπορεί το περιβάλλον στο οποίο μεγαλώνουμε να συνδέεται με την ψυχική μας υγεία δεκαετίες αργότερα;                                                                                                         

  Μια πανεθνική μελέτη στη Δανία εξέτασε 943.027 άτομα. Τα άτομα που εκτέθηκαν στα χαμηλότερα επίπεδα βλάστησης στον περιβάλλοντα χώρο κατά την παιδική τους ηλικία αντιμετώπιζαν έως και 55% υψηλότερο κίνδυνο εμφάνισης ορισμένων ψυχιατρικών διαταραχών, σε σύγκριση με εκείνα που εκτέθηκαν στα υψηλότερα επίπεδα πρασίνου. Αυτή η συσχέτιση παρέμεινε σταθερή ακόμη και μετά τη στάθμιση παραγόντων όπως η αστικοποίηση, οι κοινωνικοοικονομικές συνθήκες και το οικογενειακό ψυχιατρικό ιστορικό.

Μια σημαντική διευκρίνιση:

Η μελέτη μέτρησε το πράσινο χρησιμοποιώντας δορυφορικές εικόνες, όχι μόνο δέντρα. Επομένως, θα ήταν λανθασμένο να ισχυριστούμε ότι «τα δέντρα μειώνουν την ψυχική νόσο κατά 55%».

Αυτό που *μπορούμε* να δηλώσουμε είναι:

·         Τα φυσικά περιβάλλοντα στις πόλεις κατά την παιδική ηλικία συνδέονται με την κατάσταση της ψυχικής υγείας αργότερα στη ζωή. Αυτό θα πρέπει επίσης να καθορίζει τον τρόπο με τον οποίο σχεδιάζουμε σχολεία, κατοικίες, γειτονιές και δημόσιους χώρους.

Πηγή:

Engemann K. et al. Residential green space in childhood is associated with lower risk of psychiatric disorders from adolescence into adulthood. PNAS. 2019;116(11):5188–5193.

DOI: 10.1073/pnas.1807504116

PMID: 30804178

Το 1984, ο Roger Ulrich δημοσίευσε μια μικρή αλλά ιστορικής σημασίας μελέτη στο περιοδικό «Science». Συνέκρινε 23 ασθενείς που είχαν θέα σε δέντρα με 23 ασθενείς που είχαν θέα σε έναν τοίχο από τούβλα, μετά από χειρουργική επέμβαση στη χοληδόχο κύστη.

Η μέση διάρκεια νοσηλείας ήταν:

·         Θέα σε δέντρα: 7,96 ημέρες

·         Θέα σε τοίχο: 8,70 ημέρες

Οι ασθενείς με θέα στη φύση είχαν επίσης λιγότερες αρνητικές καταχωρίσεις στο νοσηλευτικό ιστορικό και έκαναν χρήση λιγότερων ισχυρών παυσίπονων. Πρόκειται για μια μικρή, αναδρομική μελέτη· δεν πρέπει να ερμηνευθεί με την έννοια ότι «το να κοιτάζεις ένα δέντρο σε θεραπεύει». Ωστόσο, έθεσε ένα ερώτημα που συνεχίζουν να διερευνούν μεταγενέστερες έρευνες:

Τι ρόλο παίζει το περιβάλλον στην ανάρρωσή μας;

Δεκαετίες αργότερα, μια μελέτη σε 3.128 ασθενείς που υποβλήθηκαν σε επέμβαση αορτοστεφανιαίας παράκαμψης (bypass) διαπίστωσε ότι η μεγαλύτερη έκθεση σε βλάστηση στον τόπο κατοικίας συνδεόταν με περίπου 7% χαμηλότερο κίνδυνο θνησιμότητας για κάθε αύξηση κατά ένα ενδοτεταρτημοριακό εύρος (interquartile range) στο επίπεδο του πρασίνου που αξιολογήθηκε.

·         Η ιατρική θεραπεία είναι απαραίτητη. Το περιβάλλον δεν την αντικαθιστά, αλλά μπορεί να τη συμπληρώσει.

Πηγές:

Ulrich RS. View through a window may influence recovery from surgery. Science. 1984;224(4647):420–421.

DOI: 10.1126/science.6143402

PMID: 6143402

Sadeh M. et al. Residential Greenness and Long-term Mortality Among Patients Who Underwent Coronary Artery Bypass Graft Surgery. Epidemiology. 2024;35(1):41–50.

DOI: 10.1097/EDE.0000000000001687

PMID: 37820249

Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας επισημαίνει ότι τα άτομα με ανεπαρκή σωματική δραστηριότητα αντιμετωπίζουν 20–30% υψηλότερο κίνδυνο θνησιμότητας σε σύγκριση με όσους διατηρούν επαρκή επίπεδα σωματικής δραστηριότητας.

Επιπλέον:

Το 31% των ενηλίκων παγκοσμίως δεν καλύπτει τα συνιστώμενα επίπεδα σωματικής δραστηριότητας. Η τακτική κίνηση συμβάλλει στην πρόληψη ή τη διαχείριση καρδιαγγειακών παθήσεων, του διαβήτη και ορισμένων μορφών καρκίνου, ενώ παράλληλα ωφελεί την ψυχική υγεία.

Ποια είναι, λοιπόν, η σχέση των δέντρων με όλα αυτά;

Μια συστηματική ανασκόπηση που δημοσιεύτηκε το 2024 ανέλυσε 26 μελέτες σχετικά με το πράσινο στους δρόμους και τη δραστηριότητα της μετακίνησης. Από αυτές, οι 19 διαπίστωσαν θετικές συσχετίσεις μεταξύ της αυξημένης παρουσίας αστικού πρασίνου και διαφόρων πτυχών του βαδίσματος ή της ποδηλασίας.                                                                                                                                     Όλες οι μελέτες που συμπεριλήφθηκαν ήταν συγχρονικές (cross-sectional)· επομένως, απαιτούνται περισσότερα δεδομένα διαχρονικών μελετών για να αποδειχθεί η αιτιώδης συνάφεια.

Η σωστή διατύπωση δεν είναι:

«Ένα δέντρο κάνει τους ανθρώπους να περπατούν».

Είναι επίσης ότι:

·         Ένας δρόμος με σκιά, άνεση και ευχάριστο περιβάλλον μπορεί να συμβάλει στη δημιουργία συνθηκών που καθιστούν το περπάτημα μια βιώσιμη επιλογή.

Πηγές:

Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας. Σωματική δραστηριότητα. Ενημέρωση: 26 Ιουνίου 2024.

Yu J. et al. The impact of street greenery on active travel: a narrative systematic review. Frontiers in Public Health. 2024;12:1337804.

DOI: 10.3389/fpubh.2024.1337804

PMID: 38481839

Δεν χρειάζεται να φέρνουμε σε αντιπαράθεση τους πεζούς με τα μέσα μαζικής μεταφοράς. Μια υγιής πόλη συνδυάζει διάφορους τρόπους μετακίνησης.

Σε μια ομάδα 263.450 ατόμων από την UK Biobank, η μετακίνηση με ποδήλατο συσχετίστηκε με:

·         41% χαμηλότερη θνησιμότητα από κάθε αιτία

·         46% χαμηλότερη συχνότητα εμφάνισης καρδιαγγειακών παθήσεων

Η μετακίνηση προς την εργασία με τα πόδια συσχετίστηκε με:

·         27% χαμηλότερη συχνότητα εμφάνισης καρδιαγγειακών παθήσεων

·         36% χαμηλότερη καρδιαγγειακή θνησιμότητα

Πρόκειται για συσχετίσεις που προκύπτουν από παρατηρητικές μελέτες και όχι για απόδειξη άμεσης αιτιώδους συνάφειας σε ατομικό επίπεδο.

Επιπλέον, τα μέσα μαζικής μεταφοράς μπορούν επίσης να αποτελούν μέρος της ενεργητικής μετακίνησης.

Ανάλυση των μετακινήσεων στις Ηνωμένες Πολιτείες έδειξε ότι τα άτομα που πήγαιναν με τα πόδια από και προς τα μέσα μαζικής μεταφοράς συμπλήρωναν κατά μέσο όρο περίπου 20 λεπτά καθημερινού βαδίσματος που σχετιζόταν με τη μετακίνηση αυτή, το 2017.

Γι' αυτό και μια υγιής πόλη δεν ορίζεται ως:

πεζοί εναντίον μέσων μαζικής μεταφοράς. Αντιθέτως, χαρακτηρίζεται από:

·         σκίαση + δυνατότητα μετακίνησης με τα πόδια + ποδηλασία + μέσα μαζικής μεταφοράς + προσβασιμότητα. Και λιγότερη αναγκαστική εξάρτηση από το αυτοκίνητο για κάθε μετακίνηση.

Πηγές:

Celis-Morales CA. et al. Association between active commuting and incident cardiovascular disease, cancer, and mortality. BMJ. 2017;357:j1456.

DOI: 10.1136/bmj.j1456

Le VT, Dannenberg AL. Moving Toward Physical Activity Targets by Walking to Transit. American Journal of Preventive Medicine. 2020.

DOI: 10.1016/j.amepre.2020.02.023

PMID: 32430224

Δεν αρκεί απλώς να λέμε ότι «πρέπει να φυτέψουμε περισσότερα δέντρα».

Ένα αστικό δέντρο χρειάζεται συγκεκριμένες συνθήκες για να ευδοκιμήσει και να φτάσει στην ωριμότητα:

·         όγκο εδάφους

·         νερό και διήθηση

·         χώρο για τις ρίζες και την κόμη

·         ⚡  συμβατότητα με εναέριες και υπόγειες υποδομές

·         ✂κατάλληλη τεχνική φροντίδα

Η ίδια η Υπηρεσία Προστασίας του Περιβάλλοντος των ΗΠΑ (U.S. EPA) επισημαίνει ότι τα αστικά δέντρα απαιτούν χώρο, επαρκές έδαφος, αποστράγγιση και άρδευση, καθώς και ότι ο όγκος και οι ιδιότητες του εδάφους είναι καθοριστικής σημασίας για την ανάπτυξή τους.

Ο FAO συνιστά την αξιολόγηση τόσο των εναέριων περιορισμών — κτίρια, φωτιστικά οδών και καλωδιώσεις — όσο και των υπόγειων — συμπίεση εδάφους, αποστράγγιση, βάθος εδάφους, χώρος για τις ρίζες και υπόγεια δίκτυα κοινής ωφέλειας — κατά τη φάση του σχεδιασμού.

Γι' αυτό επιμένουμε:

·         Οι συγκρούσεις μεταξύ δέντρων, πεζοδρομίων, καλωδιώσεων και σωληνώσεων δεν πρέπει να επιλύονται μόνο αφού προκύψουν, αλλά να προλαμβάνονται μέσω του κατάλληλου σχεδιασμού.

Για να υπάρξουν υποδομές υγείας, απαιτούνται και υποστηρικτικές υποδομές.

Τεχνικές πηγές:

U.S. EPA. Stormwater to Street Trees: Engineering Urban Forests for Stormwater Management. EPA 841-B-13-001.

FAO. Salbitano F., Borelli S., Conigliaro M., Chen Y. Guidelines on Urban and Peri-urban Forestry. 2016.

U.S. EPA. Urban Street Trees and Green Infrastructure.

Αυτή η πιθανότατα είναι μία από τις μελέτες που εξηγούν καλύτερα γιατί η απώλεια δέντρων δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται απλώς ως ζήτημα αισθητικής ή τοπίου.

Η εξάπλωση του σκαθαριού Agrilus planipennis «emerald ash borer» τρέφεται με είδη φράξου ( Fraxinus spp.). Το σκαθάρι αυτό προκάλεσε τον θάνατο περίπου 100 εκατομμυρίων δέντρων στις Ηνωμένες Πολιτείες. Η απώλεια συνέβη σταδιακά, επιτρέποντας στην εισβολή του εντόμου να λειτουργήσει ως ένα φυσικό πείραμα.

Μελετώντας δεδομένα από 15 πολιτείες μεταξύ 1990 και 2007, οι ερευνητές διαπίστωσαν ότι η παρουσία του επιβλαβούς εντόμου συνδεόταν με:

·         ❤15.080 επιπλέον θανάτους από καρδιαγγειακά νοσήματα

·         6.113 επιπλέον θανάτους από παθήσεις του κατώτερου αναπνευστικού συστήματος

Ο σχεδιασμός της μελέτης ήταν οικολογικός (σε επίπεδο πληθυσμού):                                δεν μας επιτρέπει να ισχυριστούμε ότι ένα συγκεκριμένο άτομο πέθανε «επειδή εξαφανίστηκε ένα δέντρο». Ωστόσο, το μοτίβο σε πληθυσμιακό επίπεδο ήταν αρκετά σημαντικό ώστε οι συγγραφείς να καταλήξουν στο συμπέρασμα ότι τα αποτελέσματά τους ενίσχυαν τα στοιχεία σχετικά με τα οφέλη των φυσικών περιβαλλόντων για τη δημόσια υγεία.

Και αυτό αλλάζει εντελώς τη συζήτηση.

Όταν απομακρύνουμε άσκοπα ώριμα δέντρα, καταστρέφουμε το έδαφος, μειώνουμε την κάλυψη της φυλλωσιάς ή καταδικάζουμε τα δέντρα σε θάνατο λόγω κακού σχεδιασμού, δεν μεταβάλλουμε απλώς ένα αστικό τοπίο.

Υποβαθμίζουμε τις περιβαλλοντικές υπηρεσίες που έχουν επίσης διάσταση δημόσιας υγείας.

·         Η απώλεια δέντρων σημαίνει και απώλεια δημόσιας υγείας.

Θα θέλαμε να σας αφήσουμε με αυτή τη σκέψη:

Η διάδοση της γνώσης σημαίνει φροντίδα για τα δέντρα.

Η φροντίδα για τα δέντρα σημαίνει φροντίδα για τη δημόσια υγεία.

— Arboristas México

Κύρια πηγή:

Donovan GH. et al. The relationship between trees and human health: evidence from the spread of the emerald ash borer. American Journal of Preventive Medicine. 2013;44(2):139–145.

DOI: 10.1016/j.amepre.2012.09.066

ΠΗΓΗ: Ιστοσελίδα

Arboristas México- Arboricultura

ΑΠΟΔΟΣΗ ΣΤΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ

    Μανώλης Καπάνταης

Δασολόγος - Περιβαλλοντολόγος