Hypericum perforatum (Σπαθόχορτο)

Hypericum perforatum  (Σπαθόχορτο)

Το βάλσαμο των αρχαίων Σπαρτιατών

Κωνσταντίνος Θ. Μπουχέλος

Ομότιμος Καθηγητής Γεωπονικού Πανεπιστημίου Αθηνών

Το φυτό

Πρόκειται για θαμνώδες φυτό με έντονα κίτρινα άνθη. Η επιστημονική ονομασία του φυτού είναι Hypericum perforatum (υπερικόν το διάτρητον). Ανήκει στην Τάξη Malpighiales και την Οικογένεια Hypericaceae.

Λέγεται και: Βάλσαμο, βαλσαμόχορτο, λειχηνόχορτο, σπαθόχορτο, σπαθίδα, περίκη, βότανο του Αγίου Ιωάννου του Προδρόμου, υπερικό, St. John’s wort.

Το ύψος του φτάνει τα 60 εκατοστά. Τα άνθη είναι κίτρινα με πέντε πέταλα και με έντονα προβαλλόμενους στήμονες, που βγάζουν έναν κόκκινο χυμό. Φύεται σε αφθονία στην Ελλάδα, κυρίως στη Μακεδονία και στα νησιά του Αιγαίου και του Ιονίου.

 Είναι γνωστό εδώ και περίπου 2.500 χρόνια για τις θεραπευτικές του ιδιότητες. Μύθοι που σχετίζονται με το υπερικό, υπάρχουν και στην αρχαία Κίνα, Ινδία, και Αίγυπτο.

Στις χώρες αυτές πίστευαν πως τα φυτά που ανθίζουν στις αλλαγές των εποχών θεωρούνταν θεραπευτικά και μαγικά. Το υπερικό που ανθίζει στο θερινό ηλιοστάσιο, και με τα κίτρινα άνθη του γιόρταζαν τον ήλιο, το φως, τη ζωή. Στην Ευρώπη και την Ελλάδα, όπου και ενδημεί, έχει χρησιμοποιηθεί από αιώνες. Οι αρχαίοι έλληνες επίσης το ονόμαζαν “βότανο της λιακάδας“, γιατί επιδρούσε θετικά σε μελαγχολικά άτομα.

Ο Ιπποκράτης, ο Γαληνός, ο Διοσκουρίδης και ο Πλίνιος το χρησιμοποιούσαν ως αναλγητικό, διουρητικό, εμμηναγωγό, αντιδιαρροϊκό, επουλωτικό και αντιπυρετικό. Παλαιότερα, δεν υπήρχε σπίτι που να μη διατηρείται ένα μπουκαλάκι με βάλσαμο (το εκχύλισμα του άνθους του υπερικού), ώστε να αντιμετωπίζονται πληγές και μυαλγίες.   Είναι το περίφημο “βάλσαμο” των αρχαίων Σπαρτιατών, με το οποίο θεράπευαν τις πληγές τους από τα σπαθιά μετά τη μάχη. Έτσι πήρε και την ονομασία σπαθόχορτο.

Ιδιότητες

Το κόκκινο χρώμα, με το οποίο χρωματίζεται το έλαιο, οφείλεται σε δύο ουσίες, την υπερικίνη και την υπερφορίνη. Οι ουσίες αυτές θεωρούνται πως δρουν ως αντιβιοτικά, αντισηπτικά, βακτηριοκτόνα και αντιφλεγμονώδη και πρόσφατες έρευνες έχουν δείξει πως, ιδίως η υπερφορίνη του, αναστέλλει την ανάπτυξη των καρκινικών όγκων. Επίσης το σπαθόχορτο περιέχει ξανθόνες, φαινολικά οξέα, κουμαρίνη και τανίνη, με διουρητικές και στυπτικές ιδιότητες και φλαβονοειδή, ουσίες γνωστές για τις ευεργετικές τους ιδιότητες στον οργανισμό και κυρίως στην ψυχική ευεξία. Συνιστάται για το προεμμηνορροϊκό σύνδρομο  αλλά και για την εμμηνόπαυση. Στις ΗΠΑ, δικαίως θεωρείται υποκατάστατο του Prozac.

Σε  κλινικές δοκιμές με πάνω απο 5.000 συμμετέχοντες από το ίδρυμα Cochrane Collaboration, βρήκαν ότι το υπερικό είχε παρόμοια αποτελεσματικότητα με τα φαρμακευτικά αντικαταθλιπτικά και πολύ λιγότερες ανεπιθύμητες ενέργειες. Σίγουρα όμως είναι ένα εκπληκτικό επουλωτικό μέσο και μπορεί να βοηθήσει αποτελεσματικά σε περιπτώσεις ήπιας μορφής κατάθλιψης, υστερίας και διαταραχών ύπνου.

Χρήση

Το σπαθόχορτο είναι ίσως ένα από τα σημαντικότερα φυτά της Ελληνικής χλωρίδας. Καλύτερη εποχή είναι στις αρχές του καλοκαιριού, οπότε σίγουρα θα τραβήξουν την προσοχή σας τα χρυσοκίτρινα άνθη του. Οι δραστικές θεραπευτικές ουσίες βρίσκονται σε όλο το φυτό, φύλλα, βλαστούς και άνθη.

Το βρίσκουμε σε μορφή αποξηραμένου βοτάνου, κάψουλας, σπαθόλαδο (έγχυμα σε ελαιόλαδο) ή αλκοολικό διάλυμα. Με τα υπέργεια τμήματα του φυτού μπορούμε να φτιάξουμε αφέψημα του, όπως κάνουμε με το τσάι. Το σπαθόλαδο (βάλσαμο) γίνεται μόνο από τα άνθη του. Το χρησιμοποιούμε αυτούσιο ή ως πρόσθετο σε χειροποίητες αλοιφές, πάνω σε εγκαύματα, πληγές, έλκη και μολύνσεις.

Προφυλάξεις και αντενδείξεις

Η υπερφορίνη, μία από τις κύριες ουσίες του σπαθόχορτου, είναι φωτοευαίσθητη. Με τη λήψη του σπαθόχορτου να μην γίνεται έκθεση στον ήλιο, επειδή μπορεί να προκαλέσει αντιδράσεις φωτοευαισθησίας και φωτοαλλεργίας. Σε περιπτώσεις εγκυμοσύνης, λοχείας και λήψης αντισυλληπτικών να μη λαμβάνεται το σκεύασμα σε καμία μορφή. Δεν πρέπει να συγχορηγείται με αντικαταθλιπτική αγωγή, καθώς και με βαλεριάνα. Το σπαθόχορτο δεν λαμβάνεται  εφόρου ζωής, αλλά κατά διαστήματα. Άτομα με καρδιολογικά προβλήματα ή υπέρταση να συμβουλεύονται τον ιατρό τους, πριν προχωρήσουν στη λήψη του σπαθόχορτου. Δεν συνιστάται η χρήση του σε παιδιά κάτω των 12 ετών.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

Beaubrun G, Gray GE. A review of herbal medicines for psychiatric disorders. Psychiatr Serv. 2000;51(9):1130-1134.

Biffignandi PM, Bilia AR. The growing knowledge of  St. John's wort (Hypericum perforatum L) drug interactions and their clinical significance. Curr Ther Res. 2000;61(70):389-394.

De Smet P, Touw D. Safety of St. John's wort (Hypericum perforatum) [letter]. Lancet. 2000;355:575-576.

Geller SE, Studee L. Botanical and dietary supplements for mood and anxiety in menopausal women. Menopause. 2007;14(3 Pt 1):541-9.

Linde K, Mulrow CD. St. John's wort for depression (Cochrane Review). In: The Cochrane Library, Issue 4, 2000. Oxford: Update Software.

Stevinson C, Ernst E. A pilot study of Hypericum perforatum for the treatment of premenstrual syndrome. British Journal of Obstetrics and Gynaecology. 2000;107:870-876.

Yue Q, Bergquist C, Gerden B.  Safety of St. John's wort (Hypericum perforatum)  Lancet. 2000;355:576-577.

Coriandrum sativum (Κορίαννον → Κορίανδρον → Κόλιανδρο)

Coriandrum  sativum

(Κορίαννον → Κορίανδρον → Κόλιανδρο)

 Κ. Θ. Μπουχέλος

Ομότιμος Καθηγητής Γεωπονικού Πανεπιστημίου Αθηνών, - ctuchelos@yahoo.gr

Tο μονοετές φυτό Coriandrum  sativum κατάγεται από την Ελλάδα και Μικρά Ασία και ευδοκιμεί στην νοτιοανατολική Ευρώπη, την βόρειο Αφρική και την Ασία. Aνήκει στην Οικογένεια Apiaceae ή Σκιαδανθή.

Ο Ιπποκράτης συνιστούσε την χρήση του ως φάρμακο.  Τα φύλλα και οι καρποί του είναι πλούσιοι σε αιθέρια έλαια. Στη ιατρική των αρχαίων, το αιθέριο έλαιο των καρπών του, χρησιμοποιείτο ως αναλγητικό, σπασμολυτικό, στομαχικό, μυκητοκτόνο, αφροδισιακό και αποσμητικό. ο ίδιο ο Διοσκουρίδης, ο Θεόφραστος, ο Αριστοτέλης, ο Γαληνός, ο Πλίνιος κ.ά.

Εκείνο που οδήγησε στην χρήση του κόλιανδρου στην ιατρική, ήταν ακριβώς η δυσάρεστη οσμή του. Οι αρχαίοι πίστευαν (και σωστά), ότι κάθε τι με δυνατή και δυσάρεστη οσμή (π.χ. το σκόρδο), θα πρέπει να έχει και ισχυρές θεραπευτικές ιδιότητες. Έτσι, είχε χρησιμοποιηθεί πριν την ανακάλυψη των αντιβιοτικών κατά του στρεπτοκόκκου που προκαλούσε το ερυσίπελας.

Στην αρχαιότητα οι Έλληνες χρησιμοποιούσαν τον κόλιανδρο σε όλες του τις μορφές, τόσο τον φρέσκο όσο και τους σπόρους, ως φυσικό συντηρητικό κυρίως για τα κρέατα. Το ίδιο έκαναν και οι Ρωμαίοι που προσέθεταν στον κόλιανδρο κύμινο και ξίδι.

Όσο για τις θεραπευτικές εφαρμογές του, υπάρχει πλήθος αναφορών ήδη από την εποχή του Ιπποκράτη. Για τις πληγές, για τον στρεπτόκοκκο, για τους πονοκεφάλους, τις αιμορροΐδες και ένα σωρό άλλες ασθένειες και τραύματα. Ο Διοσκουρίδης έγραφε ότι η συστηματική χρήση του κόλιανδρου ωφελεί τα μέγιστα στην ανδρική σεξουαλικότητα. Ακόμα και στο «Χίλιες και μία νύχτες» περιγράφεται η ιστορία ενός εμπόρου που μετά από 40 χρόνια ατεκνίας κατάφερε (με τη βοήθεια ενός κοκτέιλ που περιείχε κόλιανδρο) να αποκτήσει παιδιά!

Ο Πλίνιος αναφέρει ότι, αν κάποιος υπέφερε από πονοκεφάλους και έβαζε το βράδυ κάτω από το μαξιλάρι του σπόρους κόλιανδρου, το πρωί θα ήταν περδίκι.

Στην μαγειρική,  χρησιμοποιούνται τα φρέσκα φύλλα και οι αποξηραμένοι καρποί του φυτού. Ο κολιαντρος, παρότι Ευρωπαϊκής καταγωγής, χρησιμοποιείται ευρύτατα στην Μεξικανική κουζίνα, με το όνομα cilantro. Η συλλογή των καρπών γίνεται στην αρχή του καλοκαιριού (Ιούνιο - Ιούλιο) και κατόπιν πρέπει να φυλάσσονται σε γυάλινα βάζα.

Στην Ινδική κουζίνα, αποτελεί βασικό συστατικό του κάρρυ και του garam masala ενώ στην Αιθιοπία του berbere. Η χρήση του  κόλιαντρου είναι επίσης πολύ διαδεδομένη στην Κυπριακή κουζίνα. Στην Ιταλία (culantro), τον χρησιμοποιούσαν στην μορταδέλλα, ενώ ακόμη και σήμερα στον Ιταλικό νότο τον προσθέτουν στα λουκάνικα. Στην Ταϊλανδεζικη κουζίνα, χρησιμοποιούνται και οι ρίζες, από τις όποιες παρασκευάζεται  άρτυμα (μπαχαρικό).

Τα φρέσκα φύλλα χρησιμοποιούνται σε πιάτα με κρέας, ψάρι ή λαχανικά. Οι αποξηραμένοι καρποί του έχουν ζεστή και πικάντικη γεύση, και χρησιμοποιούνται ως μπαχαρικό. Στην Γεωργία, χρησιμοποιούν και τις ανθοταξίες με άωρους καρπούς που έχουν ειδικώς έντονη γεύση.

Στην Ευρώπη τα τελευταία χρόνια, παρατηρείται απότομη αύξηση στη χρήση του κόλιανδρου στη μαγειρική, μετά τις επιτυχίες της Μεξικάνικης και Ταϊλανδεζικης κουζίνας. Η μεγαλύτερη κατανάλωση στην ΕΕ, γίνεται από την Γερμανία.

Εκτός από την συγκομιδή καρπού, μεγάλες ποσότητες χλωρού φυτού παράγονται στην Ινδία, και το μεγαλύτερο μέρος του καταναλώνεται στην εγχώρια αγορά.

Το φυτό θεωρείται σχετικώς ανθεκτικό σε εχθρούς και ασθένειες. Όμως, έχει κατά καιρούς απειληθεί από έντομα όπως: αλευρώδεις Bemisia tabaci (Hemiptera: Aleyrodidae), αφίδες Myzus persicae (Hemiptera: Aphididae),  λεπιδόπτερα όπως τα Spodoptera exigua (Lepidoptera: Noctuidae) και Trichoplusia ni (Lepidoptera: Noctuidae), από νηματώδεις Meloidogyne sp.και Paratrichodorus sp. και βακτήρια όπως τα Pseudomonas spp. Στους εχθρούς προστίθενται βεβαίως και τα σαλιγκάρια.

                                                                                                       Κ.Μ.

Chia (Salvia hispanica): οι θαυματουργοί σπόροι των Αζτέκων

Chia (Salvia hispanica): οι θαυματουργοί σπόροι των Αζτέκων

 Κωνσταντίνος Θεοδώρου Μπουχέλος

Γεωπόνος – Εντομολόγος, Ομότιμος Καθηγητής Γεωπονικού Παν/μίου Αθηνών

Το ανθοφόρο φυτό Salvia hispanica (συν. S. lavandulifolia), κοινώς γνωστό ως chia, ανήκει στην Οικογένεια Lamiaceae. Περιγράφεται στους «Κώδικες των Αζτέκων» ως ευρέως καλλιεργούμενη και πολύτιμη κύρια τροφή σε 21 από τις 38 επαρχίες των Αζτέκων μαζί με τον αραβόσιτο. Οι σπόροι chia αποτελούσαν βασική τροφή του στρατού των Αζτέκων, ενώ επίσης χρησιμοποιούνταν και για ιατρικούς λόγους. Το όνομα του είδους (hispanica), πρέπει να υπενθυμίζει τις φρικτές γενοκτονίες των Ισπανών λαθροκατακτητών, εις βάρος των αθώων ιθαγενών Ινδιάνων και την εξαφάνιση των πολιτισμών των Αζτέκων. Ίνκα κ.ά.

Είναι ετήσιο φυτό που φθάνει τα 1.75 μέτρα ύψος. Τα άνθη του είναι πορφυρά ή λευκά σε πολλές συστάδες στην κορυφή κάθε κλάδου.

Σήμερα καλλιεργείται συστηματικά στο Μεξικό, Βολιβία, Αργεντινή, Εκουαδόρ, Νικαράγουα, Γουατεμάλα και Αυστραλία η οποία το 2008 ήταν πρώτη σε παραγωγή παγκοσμίως. Οι αγροί, βρίσκονται σε υψόμετρα από 8–2200 μέτρα σε οικοσυστήματα από παράκτιες ερήμους μέχρι τα βροχερά τροπικά δάση. Στην Αργεντινή, υπάρχουν αγροί chia  σε ύψη 900–1500 μέτρων με  χρόνους, από σπορά μέχρι συγκομιδή, 120–180 ημέρες.

Οι σπόροι του συχνά αλέθονται, είτε χρησιμοποιούνται ολόκληροι για θρεπτικά ποτά και για τον εμπλουτισμό διατροφικών προϊόντων. Είναι πλούσιοι σε ω-3 λιπαρά οξέα και το εξαγόμενο από αυτούς έλαιο (25–30%) περιέχει α-λινολεϊνικό οξύ με 55% ω-3, 18% ω-6, 6% ω-9 και 10% κορεσμένα λιπαρά.

Δικαίως θεωρείται υπερτροφή: Κατά το USDA, τα 28gr. σπόροι chia, περιέχουν 9gr. λιπαρών, 5mgr. Κάλιο, 11 gr. φυτικών ινών, 4 gr. πρωτεΐνης, 18% του ημερησίως απαιτούμενου Ασβεστίου, 27% του Φωσφόρου, και 30% του Μαγγανίου. Έχουν 15 φορές περισσότερο Μαγνήσιο από το μπρόκολο, τρεις φορές περισσότερο Σίδηρο από το σπανάκι, έξι φορές περισσότερο Ασβέστιο από το γάλα και δύο φορές περισσότερο Κάλιο από τις μπανάνες. Η θρεπτική αξία τους είναι ισοδύναμη με το σουσάμι και τον λιναρόσπορο!

Το 2009, η Ευρωπαϊκή Ένωση, ενέκρινε τους σπόρους chia ως «καινοτόμον τροφή», επιτρέποντας μέχρι 5% στο αλεύρι για ψωμί.

Οι σπόροι chia διατίθενται σε διάφορες ποικιλίες και μπορούν να καταναλωθούν ωμοί, ψητοί, αλεσμένοι ή αναμεμειγμένοι με νερό. Επίσης, είναι ιδανικό προϊόν για τον εμπλουτισμό διάφορων διατροφικών προϊόντων όπως οι παιδικές τροφές, τα μπισκότα, το γιαούρτι, οι σάλτσες, κ.λπ. Νοτιοαμερικανικοί σπόροι chia υπάρχουν στο Era Nuts του Ν. Ψυχικού, παρέα με το Κινόα των Ίνκα ...

Ιδιότητες:

Βελτιώνουν τη χοληστερόλη ορού και την υγεία της καρδιάς: Τα απαραίτητα λιπαρά οξέα, αυξάνουν τα επίπεδα HDL (καλής χοληστερόλης), ενώ μειώνουν την LDL (κακή χοληστερόλη) και τα τριγλυκερίδια..

Βελτιώνουν τα συμπτώματα του διαβήτη: Η πρωτεΐνη, οι φυτικές ίνες και οι σύνθετοι υδατάνθρακες στους σπόρους chia, επιβραδύνουν την πέψη και ρυθμίζουν τα επίπεδα σακχάρου στο αίμα, με αποτέλεσμα να δημιουργούν αίσθημα πληρότητας για μεγαλύτερο χρονικό διάστημα.

Βοηθούν την ανάπτυξη και επιδιόρθωση των ιστών: Η λυσίνη που περιέχουν, είναι απαραίτητη για την ανάπτυξη και επιδιόρθωση των ιστών.

Ενισχύουν τα επίπεδα ενέργειας: Τα φυσικά αντιοξειδωτικά των chia, και τα ωμέγα-3 λιπαρά οξέα ενισχύουν επίσης την πνευματική ενέργεια και διάθεση.

Βοηθούν στην απώλεια βάρους: Οι διαλυτές φυτικές ίνες και η πρωτεΐνη, επιβραδύνουν τη διαδικασία της πέψεως. Οι αδιάλυτες ίνες, βοηθούν στην πρόληψη της δυσκοιλιότητας.

Μειώνουν τις φλεγμονές: Τα υψηλά επίπεδα των απαραίτητων λιπαρών οξέων που περιέχουν, έχουν αντιφλεγμονώδεις ιδιότητες. Τα ωμέγα-3 λιπαρά οξέα μειώνουν τη δυσκαμψία και τον πόνο.

Το S. hispanica, χρειάζεται καλώς αποστραγγιζόμενα, μέτριας γονιμότητος, ελαφρά ή αμμώδη εδάφη. Οι ανάγκες του σε λίπανση είναι περιορισμένες (σε μερικές περιπτώσεις, 100 kg Αζώτου ανά 10 στρέμματα). 

Λόγω του ότι τα φύλλα του φυτού έχουν εντομοαπωθητικές ιδιότητες, δεν υπάρχουν σοβαροί εχθροί και ενδείκνυται για οικολογική καλλιέργεια. Επειδή είναι ευπαθές στα γνωστά ζιζανιοκτόνα, προτιμάται η μηχανική αντιμετώπιση.

Αντενδείξεις: Να αποφεύγεται η κατανάλωση από άτομα που λαμβάνουν αντιπηκτικά φάρμακα π.χ. ασπιρίνη και, επί του παρόντος, από υπέρβαρες, εγκυμονούσες και θηλάζουσες γυναίκες.

^{ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ}

Αθανασοπούλου Πόπη  pathan@clickatlife.gr

Cahill, Joseph P. (2003). "Ethnobotany of Chia, Salvia hispanica L. (Lamiaceae)". Economic Botany 57 (4): 604–618. doi:10.1663/0013-0001(2003)

Kintzios, Spiridon E. (2000). Sage: The Genus Salvia. CRC Press. p. 17. ISBN 978-90-5823-005-8.

Mark Griffiths, Editor. Index of Garden Plants. (Portland, Oregon: Timber Press, 2nd American Edition, 1995.) ISBN 0-88192-246-3.

Albergotti, Reed. "The NFL's Top Secret Seed". Wall Street Journal. Retrieved 19 October 2012.

Nieman DC, et al. (2012). "Chia seed supplementation and disease risk factors in overweight women: a metabolomics investigation". J Altern Complement Med 18 (7): 700–8.

Coates, W;  Ayerza, R. (1996). "Production potential of chia in northwestern Argentina". Industrial Crops and Products 5 (3): 229–233.

Cahill, Joseph P. (2005). "Human Selection and Domestication of Chia (Salvia hispanica L.)". Journal of Ethnobiology 25 (2): 155–174.

Phillips, Timothy D., et al. (2011). "Extending the range of an ancient crop, Salvia hispanica L.—a new ω3 source". Genetic Resources and Crop Evolution (Springer).